मुंबई :- #MeToo चळवळीच्या माध्यमातून झालेल्या लैंगिक शोषणाविरोधात स्त्रिया व्यक्त होऊ लागल्या खऱ्या, पण त्यामुळे पुन्हा एकदा महिलांच्या सुरक्षेचा प्रश्न ऐरणीवर आला आहे. कामाच्या ठिकाणी होणारे महिलांचे शोषण रोखण्यासाठी काही कायदे भारतात अस्तित्त्वात आहेत.
सर्वोच्च न्यायालयाने 'विशाखा विरुध्द स्टेट ऑफ राजस्थान' या खटल्यामध्ये १९९७ मध्ये काही गाइडलाइन्स घालून दिल्या होत्या. विशाखा गाइडलाइन्स किंवा 'विशाखा मार्गदर्शक तत्त्वे' म्हणून ती प्रसिद्ध आहेत. या खटल्याच्या अनुषंगाने सर्वोच्च न्यायालयाने निश्चित केलेल्या मार्गदर्शक तत्त्वांच्या आधारे नवा कायदा तयार केला आहे. डिसेंबर २०१३ मध्ये प्रीवेंशन ऑफ सेक्शुअल हरॅसमेंट ऑफ व्हिमेन अॅट वर्कप्लेस (POSH ACT) लागू करण्यात आला.
लैंगिक छळाची वाख्या काय?
चुकीच्या हेतूनं केलेला शारीरिक स्पर्श
शरीरसंबंधांची मागणी किंवा विनंती
लैंगिकता सूचक शेरेबाजी वा अश्लील वक्तव्य
महिलांना कामूक वा अश्लील व्हिडिओ, साहित्य, पॉर्नोग्राफी दाखवणे
लैंगिकता सूचक कृती, शारीरिक, मौखिक किंवा नि:शब्दपणे केलेली अन्य कोणतीही कृती
महिलांना माहिती द्या - 'लैंगिक छळ' म्हणजे काय, याची माहिती कामकाजाच्या ठिकाणी महिलांना देण्यात यावी.
या मार्गदर्शक तत्त्वांची माहिती देणारा तक्ता कर्मचाऱ्यांना दिसेल अशा ठिकाणी लावण्यात यावा.
एखादी तक्रार आल्यावर योग्य ती कारवाई करणे गरजेचे आहे.
समिती कशी असावी?
हा संवेदनशील विषय असल्याने सर्व कार्यालयांमध्ये स्वतंत्र लैंगिक छळ निवारण समिती तयार करणे आवश्यक आहे.
दहापेक्षा अधिक कर्मचारी असलेल्या खासगी कंपन्यांच्या ठिकाणी लैंगिक छळ निवारण समिती स्थापन करणं बंधनकारक
समितीप्रमुख महिला असणे तसेच ४ जणांच्या समितीमध्ये किमान किमान दोन महिला असणे बंधनकारक आहे.
त्याचप्रमाणं या विषयावर काम करणाऱ्या एखाद्या व्यक्तीचा किंवा स्वयंसेवी संस्थेच्या सदस्याचा या समितीत समावेश हवा.
पीडित महिलेचे अधिकार
ऑफिसमध्ये होणाऱ्या मिटिंगमध्ये महिला आपल्या अनुभवाविषयी सांगू शकते. तिचे म्हणणे ऐकून घेऊन त्यावर तोडगा काढण्यासाठी या विषयाची मिटिंगमध्ये चर्चा करणे.
पीडित महिलेस तिच्या इच्छित ठिकाणी बदली करून द्यावी व संबंधित आरोपी कर्मचाऱ्याविरोधात नियमाप्रमाणे शिस्तभंगाची कारवाई सुरू करावी.
ऑफिसबाहेर 'कामाची जागा'
ऑफिसच्या कामाच्या निमित्तानं महिला कर्मचारी ऑफिसबाहेर असतील आणि तिथे गैरवर्तणूक करण्यात आल्यास महिला कायेदशीर तक्रार नोंदवू शकते.
ऑफिसमधून टीम लंचसाठी कर्मचारी गेले असताना महिला कर्मचाऱ्यासोबत गैरवर्तणूक करण्यात आली तरी ती महिला तक्रार नोंदवू शकते.
दोषी आढळल्यास शिक्षा काय?
चुकीच्या पद्धतीनं केलेला शारीरिक स्पर्श : दीड वर्षांपर्यंत तुरुंगवास आणि दंड
महिला कर्मचाऱ्यावर नजर ठेवणे, नकळत फोटो, व्हिडिओ काढणे : आयटी अॅक्ट २००० अन्वये, १-७ वर्षांचा तुरुंगवास आणि दंड
लैंगिकता सूचक शेरे मारणे वा अश्लील बोलणे: ३ वर्षांचा तुरुंगवास आणि दंड
दोषी आढळल्यास पन्नास हजार रुपयांपर्यंत दंड आणि ५ वर्षांचा तुरुंगवास
वारंवार तक्रारी आल्यास व्यवसायाचा परवाना अथवा नोंदणी रद्द केली जाऊ शकते.